Trang chủ » Thông tin » Dành cho thân nhân và bệnh nhân

Cách đối xử với bệnh nhân tâm thần phân liệt trong gia đình

TTPL là một loại bệnh tâm thần nặng và cứ trong 100 người dân thì có 1 người mắc bệnh này.  Bệnh có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau nhưng đều có chung đặc điểm là ảnh hưởng đến các hoạt động tinh thần và về lâu dài có thể làm thay đổi nhân cách của bệnh nhân .

Bệnh thường bắt đầu ở tuổi trẻ và thường kéo dài suốt cả cuộc đời. Trong thời gian bệnh, bệnh nhân thường trở nên xa lánh những người khác, ít nói chuyện với người thân, trở nên trầm tư, lo âu hoặc hay sợ hãi.

 

Việc điều trị bệnh TTPL ngày nay chủ yếu là dựa vào cộng đồng nghĩa là BN không cần phải nằm trong bệnh viện lâu dài mà cứ sinh hoạt bình thường trong gia đình và xã hội nhưng mỗi tháng đều phải đến Phòng khám tâm thần tại địa phương để được theo dõi và điều trị. Một trong những nguyên tắc quan trọng trong việc điều trị bệnh TTPL tại cộng đồng là  khuyến khích và hướng dẫn người nhà bệnh nhân (BN) tham gia chủ động vào quá trình điều trị con em mình cùng với các y bác sĩ  với mục tiêu là giảm tái phát, cải thiện các mặt chức năng tâm lý xã hội của BN và giảm gánh nặng gia đình. Muốn gia đình BN làm được điều đó các  bác sĩ  tâm thần phải cung cấp kiến thức tổng quát về bệnh cho người nhà bệnh nhân vì theo một  bài báo gần đây của bác sĩ E. Lindstrom (Bệnh viện trường đại học Uppsala, Thụy Điển ) thì 75% người nhà của BN TTPL sẽ bị một số rối loạn tâm thần nhẹ như rối loạn giấc ngủ và lo âu. Sau đây là sơ lược vài vấn đề mà người nhà BN cần chú ý khi đối xử với BN TTPL.

+ 1/3 BN tiếp tục thỉnh thoảng có hoang tưởng hay ảo thanh.

Cần xác định đó là một triệu chứng bệnh. Không cần quá cố gắng thuyết phục BN về sự sai lầm của nó vì có thể tạo ra sự đề kháng hay căng thẳng về cả 2 phía tuy nhiên cũng phải tỏ ra quan tâm khi BN muốn kể về nó rồi sau đó báo cho bác sĩ điều trị biết để gia giảm liều thuốc thích hợp. Một số BN có thể chủ động thực hiện vài biện pháp đối phó với ảo thanh như lờ đi, không lắng nghe, tập trung nghe nhạc ... Quan trọng nhất là thuyết phục BN  không làm theo nội dung ảo thanh và nên chủ động kể về ảo thanh với BS mỗi khi nó xuất hiện.

+ Thỉnh thoảng BN nói những câu vô nghĩa hay gặp khó khăn khi muốn diễn đạt . Không nên trêu

chọc hay bắt chước BN. Cổ vũ BN phát biểu chứ không nên lúc nào cũng cho là BN sai và lờ đi mọi ý kiến của BN.

+ Gia đình thấy BN không thể tuân theo những chỉ dẫn đơn giản và tự hỏi “ phải chăng BN bị khờ “.

Khắc phục bằng cách chỉ dẫn BN trong môi trường yên tỉnh và nên thực hiện từng vấn đề một trong từng thời điểm. Tránh làm BN bị xao lãng do kích thích bên ngoài

+ BN thường tỏ ra quá bận tâm vào những điều nhỏ nhặt, không quan trọng  . Sự bận tâm này ngày càng tăng, trở nên không thực tế  và chiếm quá nhiều thời gian của BN. Để khắc phục cần bố trí thời gian sinh hoạt trong ngày chặt chẻ, tránh ngồi không suy nghĩ  .

+ Sự hung hăng có thể xuất hiện nhưng không thường xuyên . Đây không phải là triệu chứng điển hình của bệnh TTPL và thường kết hợp với hoang tưởng, ảo giác hoặc do sang chấn  làm BN sợ hãi. Sự hung bạo có thể hướng vào người khác hay nhằm vào bản thân BN.

            Phòng ngừa: Giữ  yên lặng và không tranh cãi với BN. Cung cấp không gian cá nhân riêng tư và an toàn về tâm lý cho BN. Không nên tiếp cận BN quá gần về mặt cơ thể. Tránh làm tổn thương , trêu chọc , lăng mạ hay làm BN trở thành lố bịch. Cần nhớ là thông thường BN sẽ rất mến vài người bạn nên có thể  gọi họ đến khi thấy chiều hướng bạo lực sắp xảy ra. Nếu tình huống đòi hỏi sự cứng rắn thì báo bạn bè ,hàng xóm hay công an . Cho bác sĩ biết nếu có hành vi bạo lực xuất hiện tại nhà vì hành vi gây hấn là một dấu hiệu cần xem xét lại việc điều trị cho hiệu quả hơn

            + 3 / 4 BN có sự thoái lui xã hội sống tách biệt và không muốn làm gì cả. Thể hiện qua việc BN thích ở một mình, không thích tiếp xúc, không hứng thú với bất kỳ hoạt động gì, nằm nhiều giờ trên giường hay ngồi một chỗ, không làm việc nhà, chỉ ăn và ngủ, không quan tâm y phục, trên đời này không có điều gì là quan trọng .

            Khắc phục: Tạo cơ hội và động viên khích lệ bệnh nhân bằng những lời khen, hành vi có thưởng nhưng không nên buồn khi những lới đề nghị của mình bị từ chối Khuyến khích BN tham gia làm việc nhà, đi chơi, đi mua sắm, tập thể dục ... Nên tạo cho bệnh nhân một bảng kế hoạch công việc hàng ngày và giải trí . Thái độ của người nhà cần phải chịu đựng và kiên nhẫn .

+ Trầm cảm thứ phát hay trầm cảm sau loạn thần chiếm 25% trường hợp BN TTPL và có thể dẫn đến tự tử. Khoảng 50% BN TTPL đã từng có hành vi tự tử và có từ 10% - 15% BN cuối cùng tự tử thành công.

Lý do BN tự tử có thể là BN xấu hổ về hành vi trong thời gian bệnh, cảm thấy bị thua kém so với bạn bè vì phải bỏ học hay bỏ việc, cảm thấy không có mục đính trong cuộc sống hay cảm thấy bối rối,  xấu hổ do dư luận không tốt về bệnh tâm thần.

Khắc phục: Cần  lắng nghe BN để tìm hiểu các ý định tự tử. Tập trung chú ý nhất đối với BN nam trẻ nhất là trong vòng 5 năm đầu) – Khi BN có hành vi hay ý định tự tử phải báo ngay cho bác sĩ - Nên giúp BN so sánh tình trạng hiện tại với tình trạng trong khi bệnh cách nay 1 tháng hay 1 năm, chứ không nên so sánh với những người bình thường khác

Yếu tố nguy cơ: Mức độ nhận thức về bệnh cao - nam giới - trình độ học vấn trước khi bệnh cao – tuổi trẻ - nhập viện nhiều lần - có nhiều tham vọng - đã có tiền sử  tự  tử - sống một mình.

+  Cảm nghĩ của các thành viên gia đình của BN.
Giận dữ, tủi hổ, cảm thấy tội lỗi, oán trách, buồn, lo âu, sợ hải, cay đắng, phủ nhận bệnh hay độ trầm trọng của bệnh … Nên tìm hiểu về bản chất bệnh để dễ dẫn đến một thái độ chấp nhận hơn. Nguồn thông tin: nhân viên bệnh viện, nhân viên sức khỏe cộng đồng, các nhóm hổ trợ, thư viện, bác sĩ gia đình. Thái độ nên có là tôn trọng, thương yêu, chấp nhận để giúp BN xây dựng lòng tự tin bản thân và niềm vui trong cuộc sống. Chú ý rằng sự giúp đỡ và sự đoàn kết trong gia đình rất quan trọng.

+ Khuyến khích BN chăm lo vệ sinh cơ thể . Giặt giũ và lau phòng sạch sẻ .

+  Khuyến khích BN vận động vì họ thường nằm hay ngồi trong nhiều giờ .Hâm nóng lại sự  thích thú trong thể thao và thường BN sẽ đáp ứng nếu có người cùng tham gia với họ.

+ Không nên cho BN sử dụng nhiều thuốc lá, rượu.

+ Khuyến khích BN đáp ứng một số quy định trong gia đình .Thúc đẩy là cổ vủ hay điều đình chứ  không phải dùng vũ lực. Thời điểm thúc đẩy thường là lúc BN bắt đầu thích thú trong vài loại hoạt động dù là thụ động như xem ti vi. Lúc này cổ vũ nhẹ nhàng BN tham gia nhiều hoạt động hơn. Đôi khi nên dùng kỷ thuật điều đình. Nghĩa là nếu BN thực hiện tốt công việc được giao thì sẽ có thưởng. Đôi khi cần nhắc BN rằng nếu BN luôn không tuân theo một số quy định  cơ bản trong gia đình thì sẽ gọi công an hay cho BN nhập viện.

+ Những người thân BN cần được: ở TTPL (triệu chứng, diễn tiến, tác dụng phụ của thuốc, biểu hiện tái phát) và cách đối phó - Hy vọng thực tế về BN - Quản lý  BN tốt nhất - Giúp BN đối phó và sống chung với bệnh  - Chia xẻ kinh nghiệm với các người khác cùng cảnh ngộ với mục đích thu thập những ý kiến mới về vấn đề chăm sóc bệnh,  lập mối quan hệ bè bạn (giảm sự cách ly) và khi phát biểu sẽ giúp giải thoát bớt những nỗi đau, nỗi buồn, sự giận dữ và thất vọng nhằm giúp họ tránh sự mòn mỏi và kiệt sức./.
 

BS. LÊ QUỐC NAM
Trưởng phòng Kế hoạch tổng hợp
Bệnh viện Tâm Thần TP. HCM

 

Tags: